Προσωπικός βοηθός για Άτομα με Αναπηρία
Sony Polipoli
ΥΠΟΜΝΗΜΑ
Επί του αποκλεισμού ατόμου με βαριά αναπηρία από την υπηρεσία «Προσωπικός Βοηθός» αποκλειστικά λόγω ηλικίας
I. Πραγματική βάση
Ο αιτών πάσχει από σκλήρυνση κατά πλάκας, η οποία έχει επιφέρει τετραπληγία και βαριά κινητική αναπηρία σε ποσοστό 85%, πιστοποιημένη από τα Κέντρα Πιστοποίησης Αναπηρίας και ισχύουσα εφ’ όρου ζωής.
Κατά την προσκομιζόμενη απόφαση ΚΕΠΑ, απαιτείται η συνεχής παρουσία και υποστήριξη άλλου προσώπου. Η ανάγκη καλύπτεται σήμερα αποκλειστικά από τη σύζυγο του αιτούντος, χωρίς οργανωμένη και ισοδύναμη δημόσια εναλλακτική υπηρεσία.
Παρά την επίσημη αναγνώριση της ανάγκης αυτής, ο αιτών αποκλείεται από την υπηρεσία «Προσωπικός Βοηθός για Άτομα με Αναπηρία» λόγω του ηλικιακού κριτηρίου.
II. Συνταγματικό πλαίσιο
Το άρθρο 2 παρ. 1 του Συντάγματος καθιστά τον σεβασμό και την προστασία της αξίας του ανθρώπου πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας.
Το άρθρο 4 παρ. 1 κατοχυρώνει την ισότητα ενώπιον του νόμου. Η αρχή αυτή δεν απαγορεύει κάθε διαφοροποίηση, απαιτεί όμως όμοιες περιπτώσεις να αντιμετωπίζονται όμοια, εκτός αν η διαφορετική μεταχείριση στηρίζεται σε αντικειμενικό λόγο και τελεί σε εύλογη σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό.
Το άρθρο 21 παρ. 2, 3 και ιδίως παρ. 6 επιβάλλει ειδική κρατική μέριμνα για την αναπηρία, τη σοβαρή ασθένεια και το γήρας και αναγνωρίζει το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία σε μέτρα που εξασφαλίζουν την αυτονομία και τη συμμετοχή τους στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή.
Κατά το άρθρο 25 παρ. 1, τα κρατικά όργανα οφείλουν να διασφαλίζουν την ανεμπόδιστη και αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων, ενώ κάθε περιορισμός υπόκειται στην αρχή της αναλογικότητας.
Συνεπώς, ένα απόλυτο ηλικιακό όριο πρέπει να είναι πρόσφορο, αναγκαίο και αναλογικό. Δεν αρκεί η απλή ύπαρξή του στον νόμο· απαιτείται να αιτιολογείται γιατί η ημερομηνία γέννησης υπερισχύει της πιστοποιημένης ατομικής ανάγκης.
III. Ελληνική νομοθεσία
Ο ν. 4074/2012 κύρωσε τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες και την ενσωμάτωσε στην ελληνική έννομη τάξη.
ν. 4074/2012 Άρθρο 4. Γενικές υποχρεώσεις (β)
β. Να λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων και των νομοθετικών, προκειμένου να τροποποιήσουν ή να καταργήσουν τους ισχύοντες νόμους, κανονισμούς, έθιμα και πρακτικές που συνιστούν διακρίσεις κατά των ατόμων με αναπηρίες,
Ο ν. 4488/2017, ιδίως στα άρθρα 61 έως 63, επιβάλλει στα διοικητικά όργανα:
να αποφεύγουν κριτήρια και πρακτικές που δημιουργούν διακρίσεις,
να εντάσσουν τη διάσταση της αναπηρίας σε κάθε δημόσια πολιτική και πρόγραμμα,
να λαμβάνουν θετικά και εξατομικευμένα μέτρα,
και να παρέχουν, όπου απαιτείται, εύλογες προσαρμογές χωρίς δυσανάλογο βάρος.
Ο ν. 4443/2016 αναγνωρίζει ρητά την αναπηρία, τη χρόνια πάθηση και την ηλικία ως προστατευόμενους λόγους έναντι διακριτικής μεταχείρισης. Το άμεσο πεδίο εφαρμογής της απαγόρευσης λόγω ηλικίας αφορά κυρίως την εργασία και την απασχόληση· συνεπώς ο νόμος αποτελεί ενισχυτικό, αλλά όχι αυτοτελώς επαρκές, έρεισμα για την αμφισβήτηση του ηλικιακού ορίου κοινωνικής υπηρεσίας.
Με τον ν. 5322/2026 η υπηρεσία του Προσωπικού Βοηθού καθιερώθηκε ως μόνιμη υπηρεσία εθνικής εμβέλειας. Το άρθρο 5 θέτει γενικό όριο από το 16ο έως και το 67ο έτος, με περιορισμένη εξαίρεση έως τα 75 έτη για πρόσωπα που είχαν καταστεί δικαιούχοι συγκεκριμένου επιδόματος κίνησης πριν από το 67ο έτος.
IV. Σύμβαση του ΟΗΕ
Το άρθρο 5 της Σύμβασης κατοχυρώνει την ισότητα, τη μη διάκριση και την παροχή εύλογων προσαρμογών.
Το άρθρο 19 αναγνωρίζει το ισότιμο δικαίωμα όλων των ατόμων με αναπηρία να ζουν στην κοινότητα και αναφέρει ρητά την προσωπική βοήθεια ως μέσο αποτροπής της απομόνωσης και του αποκλεισμού.
Το άρθρο 25 κατοχυρώνει την ισότιμη πρόσβαση στην υγεία, ενώ το άρθρο 28 επιβάλλει την πρόσβαση στην κοινωνική προστασία, με ειδική αναφορά και στα ηλικιωμένα άτομα με αναπηρία.
Κατά τη Γενική Παρατήρηση αρ. 5 της Επιτροπής του ΟΗΕ, η προσωπική βοήθεια πρέπει να βασίζεται σε εξατομικευμένα κριτήρια και αξιολόγηση των πραγματικών αναγκών του προσώπου. Τα κριτήρια πρόσβασης στις υπηρεσίες υποστήριξης πρέπει να είναι αντικειμενικά, μη διακριτικά και επικεντρωμένα στις ανάγκες του ανθρώπου.
V. Ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο
Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατοχυρώνει:
στο άρθρο 20, την ισότητα ενώπιον του νόμου,
στο άρθρο 21, την απαγόρευση διακρίσεων λόγω ηλικίας και αναπηρίας,
στο άρθρο 25, το δικαίωμα των ηλικιωμένων σε αξιοπρεπή και ανεξάρτητη ζωή,
στο άρθρο 26, το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία σε μέτρα αυτονομίας και κοινωνικής συμμετοχής,
και στο άρθρο 34, την κοινωνική προστασία και τις κοινωνικές υπηρεσίες.
Η εφαρμογή του Χάρτη στις εθνικές αρχές προϋποθέτει σύνδεση με την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Η δε Οδηγία 2000/78/ΕΚ αφορά κυρίως την ίση μεταχείριση στην εργασία και δεν θεμελιώνει αυτοτελώς γενικό δικαίωμα πρόσβασης σε κάθε κοινωνική υπηρεσία.
VI. Νομική αξιολόγηση
Η πιστοποίηση των ΚΕΠΑ δεν δημιουργεί αυτομάτως δικαίωμα υπαγωγής σε μία συγκεκριμένη παροχή. Αποδεικνύει, όμως, επίσημα την ύπαρξη σοβαρής και διαρκούς ανάγκης, την οποία η Διοίκηση δεν επιτρέπεται να αγνοήσει.
Ο αποκλεισμός δύο ανθρώπων με πανομοιότυπη λειτουργική κατάσταση και ανάγκη υποστήριξης, αποκλειστικά επειδή ο ένας έχει υπερβεί ένα ηλικιακό όριο, συνιστά διαφορετική μεταχείριση που απαιτεί ειδική, αντικειμενική και αναλογική αιτιολόγηση.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η Επιστημονική Υπηρεσία της Βουλής, εξετάζοντας τον ν. 5322/2026, επισήμανε ρητά ότι το ηλικιακό όριο μπορεί να οδηγεί σε διαφορετική μεταχείριση ατόμων με πανομοιότυπη ανάγκη προσωπικής βοήθειας. Έκρινε ότι τα όρια χρήζουν ειδικής αιτιολόγησης και πρότεινε η υπαγωγή να συνδέεται με εξατομικευμένη αξιολόγηση της ανάγκης.
Η έλλειψη οποιασδήποτε ισοδύναμης εναλλακτικής ενισχύει το ζήτημα αναλογικότητας. Η Πολιτεία δεν αρκεί να πιστοποιεί ότι απαιτείται συνεχής παρουσία άλλου προσώπου και, ταυτόχρονα, να αποκλείει τον πολίτη από τον κύριο μηχανισμό υποστήριξης χωρίς να υποδεικνύει ποιος φορέας θα καλύψει την αναγνωρισμένη ανάγκη.
VII. Συμπέρασμα
Ο ηλικιακός αποκλεισμός δεν έχει μέχρι σήμερα κριθεί δικαστικά ως αυτομάτως αντισυνταγματικός. Εγείρει, όμως, σοβαρά ζητήματα συμβατότητας με:
την ανθρώπινη αξία,
τη συνταγματική ισότητα,
την ειδική προστασία της αναπηρίας,
την αρχή της αναλογικότητας,
τον ν. 4488/2017,
ν. 4074/2012
και τα άρθρα 5, 19 και 28 της Σύμβασης του ΟΗΕ.
Ζητείται, συνεπώς:
η εξατομικευμένη επανεξέταση της ανάγκης ανεξαρτήτως ηλικίας,
η ειδική αιτιολόγηση της αναγκαιότητας και αναλογικότητας του αποκλεισμού,
και, σε περίπτωση διατήρησής του, η έγγραφη υπόδειξη της αρμόδιας δημόσιας υπηρεσίας που παρέχει ισοδύναμη και επαρκή υποστήριξη, μαζί με τα πλήρη στοιχεία επικοινωνίας και τη διαδικασία πρόσβασης.
Με ποια επιστημονική, ιατρική ή λειτουργική αξιολόγηση θεωρείται ότι ένας άνθρωπος που έχει υπερβεί το ηλικιακό όριο έχει μικρότερη ανάγκη υποστήριξης από έναν νεότερο άνθρωπο με την ίδια ακριβώς αναπηρία;
Με εκτίμηση